از پناهگاه ۸۵ متری درین کویو تا خانه های خنک کوبر پدی، این فهرست نشان می دهد انسان چگونه دل سنگ و خاک را به خانه، کلیسا، انبار، کارگاه و مسیر دفاعی تبدیل کرده است.
پاسخ مستقیم: شگفت انگیزترین شهر زیرزمینی جهان کدام است؟
درین کویو در ترکیه معمولاً شگفت انگیزترین نمونه شناخته می شود؛ زیرا تا حدود ۸۵ متر پایین می رود و مجموعه ای از اصطبل، انبار، آشپزخانه، عبادتگاه، چاه و کانال تهویه دارد. بااین حال، «شهر زیرزمینی» برای همه مکان های این مقاله معنای یکسانی ندارد: برخی سکونتگاه اند، بعضی پناهگاه موقت و بعضی شبکه سرداب ها و زیرساخت شهری.
در این متن میان جمعیت دائمی و ظرفیت احتمالی پناه گیری تفاوت گذاشته شده است. هرجا عدد قطعی وجود ندارد، با واژه هایی مانند «برآورد»، «گزارش شده» یا «نامشخص» مشخص شده است.
نکته اعتبارسنجی: عمق، وسعت و جمعیت برخی مجموعه ها در منابع گردشگری متفاوت است و حفاری ها نیز کامل نیست. اعداد زیر محافظه کارانه ترین داده های قابل اتکا یا دامنه های مستندند، نه ادعاهای تبلیغاتی.
جدول خلاصه ۱۰ شهر و مجموعه زیرزمینی مشهور جهان
| ردیف | نام | کشور | تاریخ | عمق یا وسعت | دلیل ساخت و شهرت | جمعیت یا ظرفیت | بازدید |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | درین کویو | ترکیه، استان نوشهیر | آغاز دقیق محل اختلاف؛ توسعه عمده در دوره بیزانس | حدود ۸۵ متر عمق و چندین طبقه | پناه گیری در جنگ و یورش و امکان اقامت طولانی | برآورد رایج تا ۲۰ هزار نفر در شرایط پناه گیری؛ نه جمعیت دائمی قطعی | بله؛ فقط طبقات ایمن سازی شده |
| ۲ | کایماکلی | ترکیه، کاپادوکیه | طبق معرفی رسمی، عمدتاً سده های ۹ و ۱۰ میلادی | ۸ طبقه شناخته شده؛ تنها بخشی قابل بازدید است | دفاع و پنهان شدن در برابر حملات | عدد رسمی قطعی ندارد؛ ظرفیت چند هزار نفر در منابع گردشگری برآورد می شود | بله |
| ۳ | اوزکوناک | ترکیه، نزدیک آوانوس | قدمت دقیق نامطمئن؛ گسترش در دوره های مسیحی و بیزانسی | چندطبقه؛ تنها بخش هایی کاوش و بازگشایی شده اند | پناهگاه دفاعی با کنترل مسیرهای عمودی و افقی | نامشخص | بله؛ بخش محدود و ایمن |
| ۴ | اویی نوش آباد | ایران، نوش آباد کاشان | حدود ۱۵۰۰ سال؛ بخش هایی منسوب به دوره ساسانی | سه طبقه؛ حدود ۳ تا ۱۸ متر و در برخی مطالعات تا ۲۱ متر | پنهان شدن ساکنان هنگام یورش و کنترل دفاعی ورودی ها | آمار معتبر ندارد؛ پناهگاه موقت مردم شهر بوده است | بله؛ بخش هایی از شبکه |
| ۵ | نائور | فرانسه، منطقه سُم | کاربری پناهگاهی عمدتاً از سده ۱۵ تا ۱۷ میلادی | حدود ۳ کیلومتر، ۲۸ گالری، نزدیک ۳۰۰ اتاق و حدود ۳۰ متر عمق | فرار مردم روستا از جنگ، غارت و سربازان مهاجم | حدود ۳۰۰۰ نفر ظرفیت پناه گیری | بله؛ ساعات معمولاً فصلی است |
| ۶ | کوبر پدی | استرالیا، استرالیای جنوبی | از کشف اوپال در ۱۹۱۵ تاکنون | عمق ثابت ندارد؛ خانه ها در دامنه ها و لایه های سنگی حفر شده اند | کاهش اثر گرمای شدید و استفاده از فضاهای باقی مانده معدن | ۱۵۶۶ نفر در سرشماری ۲۰۲۱؛ برآورد محلی: حدود نیمی در داگ اوت ها | بله؛ حتی امکان اقامت زیرزمینی وجود دارد |
| ۷ | دیشیا چنگ پکن | چین، پکن | ساخت از ۱۹۶۹ در دوران جنگ سرد | گستره کامل محل اختلاف؛ فضای موزه ای فعلی حدود ۲۵۰۰ مترمربع | دفاع غیرنظامی در برابر حمله هوایی و هسته ای | سکونت دائمی تاریخی اثبات شده ندارد؛ برای پناه گیری طراحی شده بود | بخش موزه ای از مه ۲۰۲۶ بازگشایی شده است |
| ۸ | اورویتو زیرزمینی | ایتالیا، اومبریا | حدود ۲۵۰۰ سال حفاری پیوسته، از اتروسک ها به بعد | نزدیک ۱۲۰۰ غار و فضای زیرزمینی ثبت شده | استخراج سنگ، تأمین آب، ذخیره غذا و تولید شهری | جمعیت مستقل زیرزمینی نداشته است | بله؛ مسیر رسمی با تور راهنما |
| ۹ | زنویمو | جمهوری چک | از سده ۱۴ میلادی | حدود ۲۷ کیلومتر و تا چهار طبقه | ذخیره سازی، ارتباط زیر خانه ها و دفاع در زمان محاصره | جمعیت دائمی نداشته؛ در خطر می توانسته پناهگاه موقت باشد | بله؛ مسیر کلاسیک و مسیرهای ماجراجویانه |
| ۱۰ | ماتماتا | تونس | سنت چندصدساله؛ تاریخ دقیق خانه های موجود متفاوت است | حیاط عمودی گود با اتاق های حفرشده در دیواره پیرامونی | خنکی، محافظت در برابر باد و سازگاری با اقلیم خشک | آمار جداگانه ساکنان زیرزمینی موجود نیست؛ برخی خانواده ها هنوز ساکن اند | بله؛ برخی خانه ها و هتل ها، با رعایت حریم خصوصی |
۱. درین کویو؛ شهری ۸۵ متری زیر کاپادوکیه
- کشور: ترکیه، استان نوشهیر
- قدمت یا دوره: آغاز دقیق محل اختلاف؛ توسعه عمده در دوره بیزانس
- عمق یا وسعت: حدود ۸۵ متر عمق و چندین طبقه
- جمعیت یا ظرفیت: برآورد رایج تا ۲۰ هزار نفر در شرایط پناه گیری؛ نه جمعیت دائمی قطعی
- امکانات: خانه، آشپزخانه، کلیسا، اصطبل، انبار، چاه، شراب خانه و شفت تهویه
- بازدید گردشگران: بله؛ فقط طبقات ایمن سازی شده
درین کویو مشهورترین نمونه این فهرست است؛ شبکه ای عمودی که در سنگ توف آتشفشانی تراشیده شده و بخش های زیستی، مذهبی، دامداری و ذخیره آذوقه را به هم متصل می کند.
سنگ نرم کاپادوکیه امکان حفاری با ابزارهای ساده را فراهم می کرد. درهای سنگی گرد، دهانه های باریک و قابلیت مسدودکردن راهرو از داخل نشان می دهد دفاع در طراحی نقش اصلی داشته است. یونسکو شهرهای زیرزمینی کاپادوکیه را پناهگاه اجتماعات محلی در دوره ناامنی، از جمله یورش های عربی، معرفی می کند. منابع رسمی گردشگری ترکیه نیز عمق حدود ۸۵ متر و وجود اصطبل، انبار، سفره خانه، عبادتگاه و سامانه تهویه را تأیید می کنند.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۲. کایماکلی؛ شبکه ای فشرده با هشت طبقه
- کشور: ترکیه، کاپادوکیه
- قدمت یا دوره: طبق معرفی رسمی، عمدتاً سده های ۹ و ۱۰ میلادی
- عمق یا وسعت: ۸ طبقه شناخته شده؛ تنها بخشی قابل بازدید است
- جمعیت یا ظرفیت: عدد رسمی قطعی ندارد؛ ظرفیت چند هزار نفر در منابع گردشگری برآورد می شود
- امکانات: اصطبل، آشپزخانه، انبار، محل تهیه شراب، کلیسا، قبر و تهویه
- بازدید گردشگران: بله
کایماکلی نسبت به درین کویو ساختاری افقی تر و فشرده تر دارد و طبقات آن پیرامون شفت های تهویه سازمان یافته اند.
طبقات بالاتر معمولاً برای اصطبل مناسب تر بودند، زیرا انتقال دام به عمق دشوار بود. در طبقات پایین تر، آشپزخانه، انبار، عبادتگاه و فضاهای تدفین دیده می شود. این ترکیب نشان می دهد ساکنان هنگام محاصره می توانستند برای مدتی چرخه غذا، عبادت و نگهداری دام را حفظ کنند. وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه این مجموعه را هشت طبقه و دارای کارکرد دفاعی معرفی می کند.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۳. اوزکوناک؛ شهر زیرزمینی با سامانه دفاعی متفاوت
- کشور: ترکیه، نزدیک آوانوس
- قدمت یا دوره: قدمت دقیق نامطمئن؛ گسترش در دوره های مسیحی و بیزانسی
- عمق یا وسعت: چندطبقه؛ تنها بخش هایی کاوش و بازگشایی شده اند
- جمعیت یا ظرفیت: نامشخص
- امکانات: اتاق، انبار، چاه، شفت تهویه، در سنگی و مجراهای ارتباطی
- بازدید گردشگران: بله؛ بخش محدود و ایمن
اوزکوناک به سبب سوراخ ها و مجراهایی که طبقات و گلوگاه های دفاعی را به هم مرتبط می کردند، از دیگر شهرهای کاپادوکیه متمایز است.
منابع رسمی ترکیه به گالری ها، تونل ها، شفت های تهویه، چاه ها و درهای سنگی اشاره می کنند. برخی سوراخ های کوچک احتمالاً برای ارتباط صوتی، دیدبانی یا ریختن مایعات بر مهاجمان کاربرد داشته اند؛ بااین حال تفسیر همه مجراها قطعی نیست. از آنجا که کل مجموعه کاوش نشده، مساحت و ظرفیت نهایی آن را نمی توان با دقت اعلام کرد.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۴. شهر زیرزمینی اویی نوش آباد؛ پناهگاه سه طبقه ایران
- کشور: ایران، نوش آباد کاشان
- قدمت یا دوره: حدود ۱۵۰۰ سال؛ بخش هایی منسوب به دوره ساسانی
- عمق یا وسعت: سه طبقه؛ حدود ۳ تا ۱۸ متر و در برخی مطالعات تا ۲۱ متر
- جمعیت یا ظرفیت: آمار معتبر ندارد؛ پناهگاه موقت مردم شهر بوده است
- امکانات: اتاقک، راهرو، چاه عمودی، ورودی مخفی، اختلاف سطح دفاعی و تهویه
- بازدید گردشگران: بله؛ بخش هایی از شبکه
اویی شبکه ای دست کند زیر بافت نوش آباد است که ورودی های آن می توانست زیر خانه، مسجد، چاه یا نقاط کم دید پنهان شود.
پژوهش دانشگاهی این مجموعه را سامانه ای سه طبقه با راهروهای باریک و اتاق های کوچک معرفی می کند. کارکرد غالب آن سکونت دائمی نبود؛ زنان، کودکان، سالمندان و دیگر ساکنان هنگام حمله به آن پناه می بردند. پیچ راهروها، دهانه های باریک و اختلاف ارتفاع ناگهانی با منطق دفاعی سازگار است. گزارش های میراثی قدمت اصلی آن را حدود ۱۵۰۰ سال و مرتبط با دوره ساسانی می دانند.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۵. نائور؛ پناهگاهی با ۳۰۰ اتاق در شمال فرانسه
- کشور: فرانسه، منطقه سُم
- قدمت یا دوره: کاربری پناهگاهی عمدتاً از سده ۱۵ تا ۱۷ میلادی
- عمق یا وسعت: حدود ۳ کیلومتر، ۲۸ گالری، نزدیک ۳۰۰ اتاق و حدود ۳۰ متر عمق
- جمعیت یا ظرفیت: حدود ۳۰۰۰ نفر ظرفیت پناه گیری
- امکانات: اتاق خانوادگی، انبار، اصطبل، نمازخانه و تهویه
- بازدید گردشگران: بله؛ ساعات معمولاً فصلی است
زیر روستای نائور، معادن آهکی قدیمی به پناهگاهی جمعی تبدیل شدند که خانواده ها، دام و ذخایر غذایی را در دوره خطر در خود جای می داد.
مؤسسه ملی پژوهش های پیشگیرانه باستان شناسی فرانسه نزدیک ۳۰۰ اتاق را برای این مجموعه ثبت می کند. موزه یادبود جنگ استرالیا نیز شبکه را حدود ۳ کیلومتر، در عمق تقریبی ۳۰ متر و با ظرفیت نزدیک ۳۰۰۰ نفر توصیف می کند. مجموعه در سال ۱۸۸۷ دوباره کشف شد و نوشته های سربازان جنگ جهانی اول بر دیوارها، لایه مهمی از تاریخ جدید آن است.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۶. کوبر پدی؛ شهری زنده که برای فرار از گرما زیر زمین رفت
- کشور: استرالیا، استرالیای جنوبی
- قدمت یا دوره: از کشف اوپال در ۱۹۱۵ تاکنون
- عمق یا وسعت: عمق ثابت ندارد؛ خانه ها در دامنه ها و لایه های سنگی حفر شده اند
- جمعیت یا ظرفیت: ۱۵۶۶ نفر در سرشماری ۲۰۲۱؛ برآورد محلی: حدود نیمی در داگ اوت ها
- امکانات: خانه، کلیسا، هتل، موزه، فروشگاه، کارگاه و معدن
- بازدید گردشگران: بله؛ حتی امکان اقامت زیرزمینی وجود دارد
کوبر پدی یک سکونتگاه معاصر است؛ معدنچیان اوپال دریافتند خانه های حفرشده در سنگ دمای پایدارتر و آسایش بیشتری در اقلیم بیابانی دارند.
خانه های محلی که «داگ اوت» نامیده می شوند می توانند اتاق خواب، آشپزخانه، سالن و انبار کامل داشته باشند. کلیسا، هتل، موزه و فروشگاه زیرزمینی نیز در شهر فعال است. اداره آمار استرالیا جمعیت منطقه را در سرشماری ۲۰۲۱ برابر ۱۵۶۶ نفر ثبت کرد. برآورد «حدود نیمی از مردم زیر زمین زندگی می کنند» از منابع محلی می آید و تفکیک رسمی سرشماری نیست.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۷. شهر زیرزمینی پکن؛ پناهگاه جنگ سرد بازگشایی شده در ۲۰۲۶
- کشور: چین، پکن
- قدمت یا دوره: ساخت از ۱۹۶۹ در دوران جنگ سرد
- عمق یا وسعت: گستره کامل محل اختلاف؛ فضای موزه ای فعلی حدود ۲۵۰۰ مترمربع
- جمعیت یا ظرفیت: سکونت دائمی تاریخی اثبات شده ندارد؛ برای پناه گیری طراحی شده بود
- امکانات: تونل، اتاق فرمان، فضای امدادی، آموزشی و پناهگاهی
- بازدید گردشگران: بخش موزه ای از مه ۲۰۲۶ بازگشایی شده است
دیشیا چنگ شبکه ای از پناهگاه های دفاع غیرنظامی است که در فضای پرتنش جنگ سرد و با نگرانی از حمله هوایی یا هسته ای ایجاد شد.
پس از حدود ۱۸ سال تعطیلی، بخشی از مجموعه در مه ۲۰۲۶ با عنوان موزه تاریخ دفاع هوایی غیرنظامی پکن دوباره باز شد. گزارش ۲۸ مه ۲۰۲۶، مساحت نمایشگاه زیرزمینی را حدود ۲۵۰۰ مترمربع و ورود را رایگان با سازوکار رزرو اعلام می کند. بازگشایی موزه به معنی دسترسی به کل شبکه تاریخی نیست.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۸. اورویتو زیرزمینی؛ ۲۵۰۰ سال تاریخ زیر یک شهر ایتالیایی
- کشور: ایتالیا، اومبریا
- قدمت یا دوره: حدود ۲۵۰۰ سال حفاری پیوسته، از اتروسک ها به بعد
- عمق یا وسعت: نزدیک ۱۲۰۰ غار و فضای زیرزمینی ثبت شده
- جمعیت یا ظرفیت: جمعیت مستقل زیرزمینی نداشته است
- امکانات: چاه، معدن، آسیاب روغن، کبوترخانه، سرداب و آب انبار
- بازدید گردشگران: بله؛ مسیر رسمی با تور راهنما
اورویتو بر صخره توف آتشفشانی قرار دارد و ساکنان طی قرن ها لایه زیرین شهر را برای معدن، آب، غذا و کارگاه توسعه داده اند.
وب سایت رسمی تور اورویتو، سابقه حفاری را حدود ۲۵۰۰ سال اعلام می کند. نزدیک به ۱۲۰۰ فضای زیرزمینی در بافت تاریخی شناخته شده است. هر دوره کاربری تازه ای به فضاهای قدیمی داده؛ برای مثال معدن اتروسکی می توانست بعدها به سرداب یا کبوترخانه تبدیل شود. این مجموعه بیش از آنکه شهری دوم باشد، زیرساخت پنهان شهر بالای زمین است.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۹. زنویمو؛ ۲۷ کیلومتر سرداب و گذرگاه زیر شهر
- کشور: جمهوری چک
- قدمت یا دوره: از سده ۱۴ میلادی
- عمق یا وسعت: حدود ۲۷ کیلومتر و تا چهار طبقه
- جمعیت یا ظرفیت: جمعیت دائمی نداشته؛ در خطر می توانسته پناهگاه موقت باشد
- امکانات: سرداب، چاه، دودکش، شفت تهویه و گذرگاه ارتباطی
- بازدید گردشگران: بله؛ مسیر کلاسیک و مسیرهای ماجراجویانه
شبکه زنویمو با اتصال سرداب خانه های قرون وسطایی ایجاد شد و یکی از گسترده ترین هزارتوهای زیرزمینی اروپای مرکزی است.
گردشگری رسمی موراویای جنوبی طول شبکه را حدود ۲۷ کیلومتر و عمق را تا چهار طبقه اعلام می کند. شفت های تهویه، دودکش ها و چاه ها امکان استفاده طولانی تر را فراهم می کردند. کارکرد نخستین، انبار و سرداب بود؛ اما اتصال فضاها مزیت دفاعی ایجاد کرد و در محاصره امکان جابه جایی پنهان و دسترسی به آب و آذوقه را می داد.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
۱۰. ماتماتا؛ خانه های گودالی زنده در جنوب تونس
- کشور: تونس
- قدمت یا دوره: سنت چندصدساله؛ تاریخ دقیق خانه های موجود متفاوت است
- عمق یا وسعت: حیاط عمودی گود با اتاق های حفرشده در دیواره پیرامونی
- جمعیت یا ظرفیت: آمار جداگانه ساکنان زیرزمینی موجود نیست؛ برخی خانواده ها هنوز ساکن اند
- امکانات: اتاق خواب، آشپزخانه، انبار، اصطبل، حیاط مرکزی و تونل ورودی
- بازدید گردشگران: بله؛ برخی خانه ها و هتل ها، با رعایت حریم خصوصی
معماری ماتماتا تونلی نیست؛ یک حیاط بزرگ در زمین حفر می شود و اتاق ها در دیواره های اطراف آن شکل می گیرند.
یونسکو این گودال ها را حیاط خانه های تروگلودیتی پراکنده در چشم انداز خشک منطقه توصیف می کند. جرم خاک نوسان شدید دمای روز و شب را کاهش می دهد و در برابر گرما و باد محافظت ایجاد می کند. بعضی خانه ها هنوز مسکونی اند و برخی به اقامتگاه یا جاذبه گردشگری تبدیل شده اند.
نکته بازدید: ساعات، بلیت و محدودیت مسیر ممکن است تغییر کند. پیش از سفر، وب سایت رسمی یا مدیریت محلی بررسی شود؛ افراد دارای تنگناهراسی یا محدودیت حرکتی نیز باید وضعیت پله ها و راهروهای باریک را در نظر بگیرند.
چرا همه این مکان ها دقیقاً «شهر» نیستند؟
در ادبیات گردشگری، این عنوان دامنه وسیعی دارد. برای دقت بیشتر، نمونه ها را می توان چنین تقسیم کرد:
- پناهگاه های شهری چندطبقه: درین کویو، کایماکلی، اوزکوناک و نوش آباد
- پناهگاه های جمعی و دفاع غیرنظامی: نائور و دیشیا چنگ پکن
- زیرساخت زیر بافت شهر: اورویتو و زنویمو
- سکونتگاه زنده اقلیمی: کوبر پدی و ماتماتا
این تفکیک مانع استفاده نادرست از عنوان هایی مانند «قدیمی ترین»، «بزرگ ترین» و «پرجمعیت ترین» می شود.
جمع بندی؛ عجیب ترین و مهم ترین گزینه فهرست
این سازه ها نشان می دهند معماری همیشه رو به آسمان توسعه نیافته است. کاپادوکیه و نوش آباد مهندسی دفاع را نشان می دهند؛ نائور و پکن یادگار ترس جمعی از جنگ اند؛ اورویتو و زنویمو زیرساخت پنهان شهرهای تاریخی را آشکار می کنند؛ و کوبر پدی و ماتماتا نمونه سازگاری با اقلیم سخت اند.
عجیب ترین گزینه از نظر عمق و پیچیدگی، درین کویو است؛ اما کوبر پدی برای آینده معماری اقلیمی اهمیت ویژه دارد، زیرا هنوز شهری زنده است و استفاده عملی از دمای پایدار زمین را نشان می دهد.
روش تدوین: در تعارض منابع، یونسکو، نهادهای رسمی میراث و گردشگری، مؤسسات باستان شناسی، پژوهش دانشگاهی و آمار ملی در اولویت قرار گرفته اند. ارقام بدون پشتوانه روشن به عنوان ادعا یا برآورد معرفی شده اند.
